عامل اصلی بحران بنزین ایران چیست؛ قاچاق روزانه یا ۱۳ میلیون خودروی فرسوده

در روزهایی که صف‌های طولانی بنزین در تهران و دیگر کلانشهرها به یکی از دغدغه‌های اصلی مردم تبدیل شده، پرسش درباره ریشه‌های این بحران بیش از پیش جدی شده است.

آیا قاچاق سوخت، که برخی تخمین‌ها حجم آن را روزانه ۲۵ تا ۳۱ میلیون لیتر برآورد می‌کنند، عامل اصلی است؟ یا باید به ۱۳ میلیون خودروی فرسوده در کشور نگاه کرد؟ و یا ترکیبی از عوامل ساختاری، از کیفیت بنزین و ترافیک شهری تا فرهنگ رانندگی و عدم اسقاط به‌موقع خودروها، این بحران را رقم زده است؟

قاچاق یا مصرف؛ کدام اولویت دارد؟

اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت، اخیراً با اظهاراتی جنجالی درباره قاچاق سوخت گفت که «هر دو جناح سیاسی کشور در قاچاق سوخت دست دارند» و این سخنان بار دیگر ابعاد پشت‌پرده این معضل را به صدر بحث‌ها آورد. با این حال، حتی اگر قاچاق به‌طور کامل مهار شود، آیا ناترازی بنزین حل خواهد شد؟ پاسخ کارشناسان منفی است.

تولید و مصرف؛ شکافی که در حال عمیق‌تر شدن است

در مرداد ۱۴۰۵، مدیر دفتر مدیریت مصرف شرکت ملی پالایش و پخش اعلام کرد که ظرفیت تولید بنزین به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر در روز رسیده، در حالی که مصرف در برخی روزها تا ۱۵۳ میلیون لیتر افزایش یافته است. این یعنی تولید داخلی فقط حدود ۸۵ درصد از مصرف روزانه را پوشش می‌دهد و کسری حدود ۱۵ درصدی (نزدیک به ۲۳ میلیون لیتر) وجود دارد. در شرایطی که واردات بنزین به دلیل محدودیت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی «تقریباً غیرممکن» شده، این شکاف چگونه پر خواهد شد؟

خودروهای فرسوده؛ بخشی از معادله

آمارها از وجود حدود ۳۵ میلیون خودرو در کشور حکایت دارند که حدود ۱۳ میلیون دستگاه آن فرسوده هستند. مسیح فرزانه، کارشناس خودرو، در گفت‌وگو با رویداد۲۴ تأکید کرده که اسقاط خودروهای فرسوده و جایگزینی آنها با خودروهای کم‌مصرف تأثیر بسیار مثبتی بر کاهش مصرف سوخت دارد، اما مشکل اصلی، نبود اعتبارات کافی است. او توضیح داد که در برنامه هفتم توسعه، هدف اسقاط ۵۰۰ هزار دستگاه در سال بود، اما خودروسازان تنها به ازای تولید هر ۱۲ خودرو، موظف به خروج یک خودروی فرسوده بودند که عملاً عددی حدود ۱۲۰ هزار دستگاه در سال می‌شد.

کیفیت سوخت، ترافیک و فرهنگ رانندگی؛ زنجیره‌ای به هم پیوسته

فرزانه همچنین به نقش کیفیت نامناسب بنزین، ترافیک شهری، استفاده از کولر، وضعیت فنی موتور و همچنین کیفیت نامناسب جاده‌ها و فرهنگ رانندگی پراسترس (گاز و ترمزهای مکرر) اشاره کرد و گفت که این عوامل همگی مانند حلقه‌های یک زنجیر، مصرف سوخت را به‌شدت افزایش می‌دهند. او تأکید کرد که رانندگی پراسترس «مثل هیولا سوخت را می‌بلعد» و کنترل سرعت میانگین باید به عنوان یک آموزه رانندگی در کشور نهادینه شود.

جمع‌بندی

بحران بنزین ایران یک مسئله تک‌عاملی نیست. قاچاق سوخت، خودروهای فرسوده، کیفیت پایین بنزین، ترافیک، فرهنگ رانندگی و عدم اسقاط به‌موقع خودروها، همگی دست‌به‌دست هم داده‌اند تا شکاف بین تولید و مصرف روزافزون شود. به نظر می‌رسد هرگونه راهکار پایدار، نیازمند رویکردی جامع و هماهنگ در همه این حوزه‌هاست. آیا به‌نظر شما کدام یک از این عوامل بیشترین سهم را در بحران بنزین دارد؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید.